वेळ आणि ताण यांचं नातं अगदी विचित्र आहे.
कधी असं वाटतं वेळ कमी आहे म्हणून ताण वाढतो,
तर कधी ताण वाढला म्हणून वेळ कमी भासतो.
ही दोघं जणू एखाद्या जुन्या मराठी मालिकेतले नवरा-बायकोच.
कोण कोणाला नियंत्रित करतं हे शेवटपर्यंत कळत नाही.
ताण हा आजच्या जगातला सर्वात विश्वासू साथीदार झाला आहे.
तो वेळेप्रमाणे नेहमी सोबत असतो,
आणि वेळेप्रमाणेच कधी वेग वाढवतो, कधी कमी करतो.
ताणाचा एक कमाल गुणधर्म म्हणजे, तो कधीच स्वतः येत नाही,
तो वेळेसोबत येतो.
काम जास्त – ताण वाढतो.
वेळ कमी – ताण वाढतो.
अपेक्षा जास्त – ताण वाढतो.
आणि या ताणात वेळ असतो की नसतो तेच कळत नाही.
कधी तुम्हाला असं वाटलं आहे का?
दिवस भरपूर आहे, काम जास्त नाही,
सगळं शांत आहे…
पण तरीही मनात कुठेतरी एक हलका ताण असतो
“आजचा दिवस कसा जाईल? वेळ पुरेल का?”
हे असं का होतं?
कारण आपण वेळेला स्पर्धा समजायला सुरुवात केलीय,
आणि स्पर्धेत नैसर्गिकच ताण येतो.
वेळ हा शांत नदीसारखा असतो.
ताण हा त्या नदीत पडलं की तयार होणारा भोवरा.
नदी शांत असते, पण भोवऱ्यात अडकलात तर नदी दोषी नाही –
तुम्हाला दिसलं नाही एवढंच.
ताणाचं पहिलं कारण म्हणजे वेळेबद्दल असणारी आपली चुकीची अपेक्षा.
आपण वेळेला हुकुम देण्याचा प्रयत्न करतो
“माझ्यासाठी आज ३० तास दे.”
वेळ हसते आणि म्हणते
“२४ तास दिले आहेत, तेवढ्यांत जे करायचंय ते करा.”
दुसरं कारण – आपण वेळेला दोष देतो.
“वेळ नाहीये म्हणून माझं जमलं नाही.”
“वेळ मिळाला असता तर मी खूप केलं असतं.”
“दिवस खूप लहान आहे.”
खरं तर दिवस लहान नाही,
आपली कामं, अपेक्षा आणि दडपण मोठं आहे.
ताणाचं आणखी एक महत्त्वाचं कारण म्हणजे आपलं लक्ष –
आपण वर्तमान क्षणात नसतो.
आपण भूतकाळात अडकतो, “ते का केलं? कसं केलं?”
किंवा भविष्याची चिंता करतो, “उद्या काय? परवा काय?”
यामुळे वर्तमानावर लक्ष उरत नाही,
आणि वर्तमान हातातून निसटला की वेळेच्या मागे पळण्याची तयारी सुरू होते.
ताण आणि वेळ यांच्यातली ही जुगलबंदी तोडायची तर एक गोष्ट समजून घ्या
वेळ आणि मन यांच्यातल्या लढाईत मन नेहमी जिंकतं.
वेळ नसला तरी मन शांत असेल तर कामं वेळेत होतात.
वेळ असताना मन ताणात असेल तर काहीच होत नाही.
एक साधं उदाहरण बघा:
तुमच्या हातात १ तास आहे.
जर मन शांत असेल तर तुम्ही ३ कामं सहज करू शकता.
पण जर मनात ताण असेल तर तोच १ तास ५ मिनिटांसारखा वाटतो,
आणि एकही काम नीट होत नाही.
मग प्रश्न – ताण कमी कसा करायचा?
पहिला उपाय – सध्याच्या क्षणात राहणं.
आत्ता हे लिहित आहात – हे करा.
आत्ता चहा पिता आहात – तो प्या.
मन पुढील दहा गोष्टींची धावपळ कमी करेल
आणि वेळ वाढल्यासारखी वाटेल.
दुसरा उपाय – काम लहान भागांत विभागणं.
मोठ्या कामाचं ओझं ताण निर्माण करतं.
ते छोटे भागांत विभाजित केलं की ओझं कमी होतं.
आणि काम सुरू होतं.
काम सुरू झालं की ताण आपोआप कमी होतो.
तिसरा उपाय – श्वास.
होय, साधा श्वास.
दीर्घ श्वास घ्यायची ३ मिनिटांची सवय
ताण ३०% ने कमी करते
हे अनेक संशोधनांनी सिद्ध केलेलं आहे.
चौथा उपाय – विश्रांती.
जगातली सर्वात कमी वापरली जाणारी गोष्ट – विश्रांती.
ताण कमी करण्यासाठी ती अत्यावश्यक आहे.
डोळे मिटून २ मिनिटं शांत बसलात तरी मनाची गती मंदावते.
पाचवा उपाय – स्पष्ट प्राधान्यक्रम.
ज्या व्यक्तीला माहीत असतं की कोणती २ कामं आज सर्वात महत्त्वाची आहेत,
त्याला ताण कमी येतो.
बाकी कामं नंतर कधीही होऊ शकतात.
ताणाचा आणखी एक मजेशीर भाग म्हणजे – तो कधी कधी बनावट असतो.
काहीवेळा आपल्याकडे वेळ पुरेसा असतो,
पण मन “नाही नाही, वेळ नाही!” असा नाटक करतं.
कारण मनाला गडबडीत राहण्याची सवय लागलेली असते.
यातून बाहेर पडण्यासाठी मनाला शांततेशी पुन्हा मैत्री करावी लागते.
वेळ आणि ताण यांचं नातं शेवटी एवढंच सांगतं
वेळ शांत आहे, ताण तुफान आहे.
वेळ स्थिर आहे, ताण दौडतो.
वेळ सांभाळायला सोपा आहे, ताण सांभाळला नाही तर वेळ पळतो.
आणि त्यामुळे,
ज्याने मन शांत ठेवलं,
ज्याने काम लहान केलं,
ज्याने प्राधान्यक्रम स्पष्ट केले,
ज्याने श्वासावर लक्ष दिलं,
तो वेळेच्या आणि ताणाच्या या दोन्ही जगात विजयी ठरतो.