“मुला, अभ्यास कर. चांगली नोकरी लागली की आयुष्य सेट.”
हे वाक्य आपल्याला बालपणापासून किती वेळा ऐकायला मिळालं आहे?
कदाचित शंभर वेळा, कदाचित हजार वेळा.
पण कुणी म्हणालं का “मुला, धंदा कर. स्वतःचं काहीतरी उभं कर.”?
कदाचित नाही.
कारण आपल्या घरात ‘सुरक्षिततेचं शिक्षण’ दिलं जातं, ‘स्वावलंबनाचं धैर्य’ नव्हे.
मराठी घरातील संस्कारांची एक खास रचना आहे
आपण शिस्त, नातं, संस्कार, कर्तव्य या गोष्टींत जगतो.
पण ह्याच मूल्यांमागे एक दडलेला छायाभाग आहे – भीती आणि संयमाचे अतिरेक.
आपण मुलाला धाडस शिकवत नाही, आपण त्याला सावधगिरी शिकवतो.
“दुसऱ्याच्या चुका बघून शिका,”
“जास्त जोखीम घेऊ नकोस,”
“जगात स्थिर राहणं हेच यश.”
आणि ह्याच वाक्यांनी आपण आपली उद्योजकता गमावली.
मराठी समाजात मुलगा किंवा मुलगी शिकायला लागली की त्याचा ध्येय एकच असतं
“नोकरी.”
कधी शासकीय, कधी खासगी, पण नोकरी.
कारण नोकरी म्हणजे स्थिरता, आणि स्थिरता म्हणजे प्रतिष्ठा.
म्हणजेच आपल्या संस्कारांमध्ये ‘धोक्याशिवाय यश’ हेच आदर्श ठरवलं गेलं आहे.
पण व्यवसाय म्हणजेच अनिश्चिततेतून निश्चय शोधणं.
आणि जर आपल्या संस्कारांनीच आपल्याला अनिश्चिततेपासून पळायला शिकवलं असेल,
तर आपण कसं यशस्वी होणार?
एका शाळेतील प्रसंग आठवतो
गुरुजींनी वर्गाला विचारलं,
“कोणाला भविष्यात स्वतःचा धंदा करायचा आहे?”
३५ मुलं होती.
हात वर झाला फक्त एकाचा.
बाकी सगळ्यांनी हसून घेतलं, काहींनी तर त्याची थट्टा केली.
गुरुजींनी विचारलं, “का रे हसलात?”
एक मुलगा म्हणाला, “सर, धंदा म्हणजे जोखीम. काहीच खात्री नाही.”
आणि गुरुजीही काही बोलले नाहीत.
ही गोष्ट तिथेच संपली नाही, ती प्रत्येक घरात पुन्हा पुन्हा घडत राहते.
शिक्षणसंस्थांमध्ये आपण ‘काय शिकायचं’ शिकतो,
पण ‘का शिकायचं’ हे शिकत नाही.
आपल्याला गुण, नोकरी, आणि सुरक्षिततेसाठी तयार केलं जातं,
पण स्वतःचा मार्ग तयार करण्याचं धैर्य दिलं जात नाही.
“उद्योग” हा शब्दच आपल्या शालेय भाषेत फारसा नाही.
“व्यवसाय” म्हणजे आपल्याला दुकान, बँक कर्ज, आणि तोटा एवढंच माहित.
पण व्यवसाय म्हणजे कल्पना, जोखीम, आणि विश्वास.
तो शिकवला गेला असता, तर मराठी समाज आज वेगळ्या उंचीवर असता.
संस्कार म्हणजे केवळ परंपरा नव्हे, ते विचारांचे बीज आहेत.
जर बीजाचं स्वरूप भीतीचं असेल, तर झाड कितीही पाणी घातलं तरी ते उंच वाढणार नाही.
आपण मुलाला सांगतो
“सुरक्षित जग.”
पण कुणी सांगतं का
“पड, पण स्वतः उभा राहा”?
हीच मराठी पालकत्वाची उणीव आहे.
एका कुटुंबाची गोष्ट आहे.
बाप बँकेत काम करायचा, मुलगा इंजिनिअर झाला.
मुलाला मोबाइल अॅप बनवायचं होतं – शेतकऱ्यांसाठी उत्पादन विक्रीचं.
पण घरात चर्चा झाली:
“तू एवढं शिकून धंदा करणार? सरकारी नोकरी मिळाली तर आयुष्यभर निवांत.”
मुलाने नोकरी घेतली.
दहा वर्षांनंतर त्याच अॅपसारखं एक कंपनीने अॅप लॉन्च केलं आणि ती कोटींमध्ये गेली.
त्याने एकदा शांतपणे म्हटलं,
“बाबा, आपण तेव्हा धाडस केलं असतं, तर आपणच हे केलं असतं.”
बाप काही बोलला नाही.
फक्त म्हणाला
“आपण सावध राहिलो, पण स्वप्नंही सावध झाली.”
संस्कार म्हणजे प्रेरणा असावी, बेडी नव्हे.
आणि मराठी समाजाने आता संस्कारांची दिशा थोडी बदलायला हवी.
आपण मुलांना आदर, संस्कृती, आणि शिस्त शिकवतो
पण त्या सगळ्यांमध्ये धैर्य आणि जोखीम घेण्याचं शिक्षण मिसळलं पाहिजे.
कारण भविष्यात जग त्या लोकांचं आहे जे धाडसाने निर्णय घेतात.
मराठी समाजात उद्योग वाढवायचा असेल तर सर्वप्रथम पालकांनी आणि शिक्षकांनी विचार बदलायला हवा.
“नोकरी कर” ऐवजी “काहीतरी निर्माण कर” असं सांगायला हवं.
“सेफ राहा” ऐवजी “विश्वास ठेवा” म्हणायला हवं.
“अपयश आलं तर काय?” ऐवजी “अपयश आलं नाही तर शिकशील कसं?” असं विचारायला हवं.
आपल्या संस्कारांनी आपल्याला जपलं आहे पण आता त्यांनी आपल्याला उचलायला हवं.
हे पुस्तक दोष दाखवण्यासाठी नाही, तर विचार जागवण्यासाठी आहे.
आपण पालक आहोत, शिक्षक आहोत, तरुण आहोत
आपल्या पिढीला नोकरी नव्हे, दिशा हवी आहे.
पुढच्या वेळी जेव्हा एखादं मूल म्हणेल, “मला स्वतःचा व्यवसाय करायचा आहे,”
तेव्हा आपण त्याला म्हणूया
“जा, प्रयत्न कर. अपयश आलं तरी अभिमान वाटेल.”
कारण ह्याच वाक्याने उद्या महाराष्ट्रात एक नवीन उद्योगपती जन्म घेईल.