नगरच्या गजबजलेल्या गल्लीतील चहाच्या टपरीवर नेहमीच दोन आवाज घुमायचे,
एक होता रघुनाथरावांचा, आणि दुसरा विष्णूभाऊंचा.
दोघे एकेकाळी मित्र होते. पण आता त्या मैत्रीच्या जागी वाद, राग आणि अहंकार उभा होता.
एक छोट्या जमिनीच्या तुकड्यावरून दोघांमध्ये भांडण झालं.
कोणी “ही माझी आहे” म्हणायचं, तर दुसरा “मी पैसे भरले” म्हणायचा.
नातं तुटलं. गावात सगळे म्हणायचे, “अरे, हे दोघं पूर्वी एवढे जवळचे होते… आता शत्रू झालेत.”
रघुनाथराव रोज स्वामींच्या मंदिरात जायचे, पण मन मात्र शांत नव्हतं.
ते म्हणायचे “स्वामी, मला न्याय द्या. त्यानं मला फसवलं.”
एक दिवस मंदिरात एक वृद्ध साधू आले. त्यांच्या चेहऱ्यावर तेज होतं.
ते म्हणाले, “बाळा, तू दररोज प्रार्थना करतोस, पण मनात द्वेष ठेवतोस.
दोन गोष्टी एकत्र राहू शकतात का? प्रेम आणि राग?”
रघुनाथराव शांत झाले.
ते म्हणाले, “पण मी काही चुकीचं केलं नाही, मग मीच का क्षमा मागू?”
साधूंनी हसत उत्तर दिलं,
“स्वामी म्हणतात, जो क्षमा मागतो, तो दुर्बळ नाही तर तो महान असतो.
कारण तो आपला अहंकार जाळतो.”
त्या रात्री रघुनाथराव झोपू शकले नाहीत.
त्यांच्या मनात सतत तेच शब्द घुमत राहिले.
शेवटी सकाळी उठून त्यांनी ठरवलं “आज जाईन विष्णूभाऊंकडे.”
त्या दिवशी गावात जत्रा होती. मंदिरात गजर चालू होता.
विष्णूभाऊ मंदिराच्या ओटीवर बसले होते.
रघुनाथराव गेले, आणि त्यांच्या समोर उभे राहिले.
दोघे काही क्षण एकमेकांकडे शांतपणे पाहत राहिले.
रघुनाथराव म्हणाले,
“भाऊ, चूक माझी असो वा तुझी, पण राग ठेवून आपण काय कमावलं?
आपली मैत्री हरवली, शांती हरवली… चला, सगळं विसरूया.”
विष्णूभाऊंच्या डोळ्यात पाणी आलं.
ते म्हणाले, “रघुनाथ, मीही रोज स्वामींसमोर हेच मागायचो,
‘त्याला क्षमा करा, स्वामी.’
पण आज समजलो, की क्षमा करण्याआधी स्वतःलाच मोकळं करावं लागतं.”
त्या क्षणी मंदिरातील घंटा वाजल्या.
दोघांनी एकत्र हात जोडले.
स्वामींच्या चरणी डोके टेकवून दोघं म्हणाले,
“स्वामी म्हणतात, क्षमा म्हणजे अहंकाराचं विसर्जन.”
त्या दिवसानंतर दोघे पुन्हा एकत्र झाले.
त्यांनी ती वादग्रस्त जमीन गावाच्या मंदिराला दान केली.
गावकऱ्यांनी त्यांना आशिर्वाद दिला, “तुम्ही दोघं आता खरंच स्वामींचे भक्त आहात.”
त्या रात्री रघुनाथराव मंदिरात शांत बसले.
त्यांच्या मनात एक विलक्षण प्रसन्नता होती.
ते म्हणाले,
“स्वामी, आज मी तुमचा खरा अर्थ समजलो.
तुम्ही कुठेतरी बाहेर नाहीत, तुम्ही क्षमेच्या रूपात माझ्यातच आहात.”
आकाशात चंद्रप्रकाश पसरला.
घंटेचा नाद मंद होत गेला, पण मनातला शांततेचा स्वर वाढत गेला.
स्वामी म्हणतात:
“रागाचं ओझं वाहिलंस, तर तू थकलास.
क्षमा केलीस, तर तू उडालास.
क्षमा म्हणजे जिंकणं, राग म्हणजे हरवणं.”
ही कथा आपल्याला शिकवते,
की क्षमा मागणं ही कमजोरी नाही, ती आत्मज्ञानाची पहिली पायरी आहे.
जिथं क्षमा आहे, तिथं स्वामींची कृपा आपोआप येते.
स्वामी म्हणतात:
“क्षमा करणं म्हणजे दुसऱ्याला मोकळं करणं नव्हे,
स्वतःच्या मनाला बंधनातून सोडवणं आहे.”