लहानसं गाव, आनंदपूर.
गावाचं नाव जरी आनंदपूर असलं, तरी आनंद एकाच्या मनात नव्हता, शंकररावांच्या.
शंकरराव गावात किराण्याचं दुकान चालवत होते. काम चांगलं चालत होतं, पण त्यांचा स्वभाव मात्र… आगीसारखा.
कोणी थोडं चुकलं, तर ते ओरडायचे.
ग्राहक उशीर केला तरी राग, मुलानं काही विसरलं तरी राग, पत्नीने पाणी थोडं उशिरा दिलं तरी राग!
गावात सगळे म्हणायचे,
“शंकररावांच्या दुकानात वस्तू चांगल्या मिळतात, पण शब्द मात्र कडवे असतात.”
त्यांच्या पत्नी लक्ष्मीबाई खूप संयमी.
त्या रोज म्हणायच्या, “रागानं काय मिळतं तुम्हाला? थोडं हसा, थोडं शांत राहा.”
पण शंकरराव हसून म्हणायचे, “मी असाच आहे बाई. सगळे माझ्या भीतीनं वागत असतात, म्हणून काम चालतं.”
एक दिवस असाच. दुपारी दुकानात एक छोटा मुलगा आला.
त्याच्या हातात दोन रुपये आणि चेहऱ्यावर निरागसता.
तो म्हणाला, “काका, मला एक मेणबत्ती द्या. माझ्या घरी लाईट नाही.”
शंकरराव म्हणाले, “अरे दोन रुपयांत मेणबत्ती मिळते का? जा, इकडं तिकडं नको फिरू.”
मुलगा डोळ्यात पाणी आणून निघून गेला.
संध्याकाळी अचानक वीज गेली.
शंकरराव दुकान बंद करून घरी जात होते. रस्त्यात तोच मुलगा दिसला,
हातात मेणबत्ती होती, आणि ती प्रकाश देत होती.
शंकरराव थांबले.
“अरे, तूच का तो सकाळचा?”
मुलगा हसला, “हो काका. मी मंदिरात गेलो होतो. तिथं एका बाईंनी मेणबत्ती दिली मला. त्यांनी म्हटलं, ‘स्वामी म्हणतात, अंधाराला शिव्या देऊ नकोस, एक दिवा लाव.’”
त्या क्षणी शंकररावांच्या मनात काहीतरी बदललं.
त्यांनी मुलाकडून मेणबत्ती घेतली आणि ती काळजीपूर्वक धरली.
त्या छोट्याशा ज्योतीनं त्यांच्या मनातला राग वितळवायला सुरुवात केली होती.
दुसऱ्या दिवशी सकाळी शंकरराव मंदिरात गेले.
ते पहिल्यांदा शांत बसले. डोळ्यांत पाणी, पण मन हलकं झालं.
ते म्हणाले,
“स्वामी, माझं आयुष्य रागानं भरलं. लोक माझ्याजवळ येण्याऐवजी दूर पळतात.
मला स्वतःवर विजय मिळवायचा आहे. मला शिकवा, कसं शांत राहायचं.”
त्या वेळी एक साधू मंदिरात आले. त्यांनी फक्त एवढंच सांगितलं,
“स्वामी म्हणतात, रागावर विजय म्हणजेच आत्मजिंकणं. राग बाहेर नाही, तो आत असतो. तो थांबवायचा असेल, तर शांततेची साधना कर.”
त्या दिवशीपासून शंकररावांनी एक संकल्प केला,
दररोज सकाळी ५ मिनिटं स्वामींच्या नावाचा जप,
आणि कुणालाही शिवी न देणं.
पहिले काही दिवस कठीण गेले.
लोकांनी चिडवलं, “शंकररावांना काय झालं? इतके शांत कसे?”
पण त्यांनी उत्तर दिलं नाही.
त्यांनी फक्त हसून म्हटलं, “स्वामी शिकवतायत.”
काळ गेला.
दुकानात वातावरण बदललं.
पूर्वी जिथे तणाव होता, तिथे आता हसू होतं.
लोक म्हणायचे, “शंकरराव आता खरंच आनंदपूरचे आनंद झालेत.”
एक दिवस त्यांनी मंदिरात एक छोटी पाटी लावली,
“राग जिंकणं म्हणजे स्वतःला जिंकणं.”
त्याच्याखाली लिहिलं होतं,
“स्वामी म्हणतात, जो स्वतःच्या रागावर विजय मिळवतो, तोच खरा विजेता.”
त्या दिवसानंतर, शंकरराव रोज प्रत्येक ग्राहकाला हसून भेटत.
जो कोणी रागावलेला यायचा, त्याला शांततेनं उत्तर द्यायचे.
लोकांच्या मनात बदल घडवून त्यांनी स्वतःलाच ओळखलं,
“स्वामी माझ्या आत आहेत. मी शांत आहे, म्हणजे स्वामी माझ्यात आहेत.”
स्वामी म्हणतात:
“रागानं मिळणारं समाधान तात्पुरतं असतं,
पण शांततेनं मिळणारं सुख अमर असतं.”
ही कथा आपल्याला शिकवते,
आपण जगावर नाही, स्वतःवर विजय मिळवला,
तर सगळं जग आपोआप सुंदर होतं.