रात्रीचा अंधार झोपडीत हळूहळू शिरत होता.
त्या लहानशा घरात फक्त एकच दिवा उजळलेला होता, आणि त्या दिव्याच्या प्रकाशात बसलेली होती रमा – चेहऱ्यावर शांतता, पण डोळ्यांत थकवा.
भिंतींवर ओल, जमिनीवर थंड माती, पण तिच्या हृदयात एक न विझणारा दीप अजूनही जळत होता.
ती देवासमोर हात जोडून म्हणाली,
“देवा, मला काही मागायचं नाही, फक्त माझ्या नवऱ्याचं स्वप्न पूर्ण होऊ दे.”
त्या प्रार्थनेत आईचं प्रेम, पत्नीसारखी निष्ठा आणि साध्या स्त्रीचं अद्भुत सामर्थ्य एकवटलं होतं.
त्या काळात बाबासाहेब समाजासाठी रात्रंदिवस झगडत होते.
त्यांचे विरोधक वाढत होते, गरिबी कायम होती, आणि घरात आर्थिक ताण होता.
लोक म्हणायचे,
“इतके मोठे शिक्षण घेतले, तरी बायकोला झोपडीत ठेवतो!”
पण रमा हसून म्हणायची,
“देव मंदीरात राहतो, पण त्याची आई कधी झोपडीत असली तरी त्याचं वैभव कमी होत नाही.”
ती आपल्या झोपडीत समाधानी होती, कारण तिला माहीत होतं
तिच्या झोपडीच्या चुलीवर बनणारी भाकर तिच्या नवऱ्याच्या विचारांना इंधन देते.
सकाळी ती अंगणात बसून भाकर भाजायची.
तिच्या हातावरच्या भेगांमध्ये परिश्रमाचे पुरावे होते.
कधी भाकरी अर्धवट जळायची, तरी ती म्हणायची,
“जळली का? काही हरकत नाही, पुढची नीट होईल.”
जगाचं आयुष्य जळत असतानाही ती अशीच म्हणत राहिली.
कधी भूक लागली, तरी ती बाबासाहेबांसाठी पहिली भाकर ठेवायची.
“ते खातील तर माझंही पोट भरेल,” ती म्हणायची.
एकदा बाबासाहेब उशिरा परतले.
थकलेले, चेहऱ्यावर काळजी.
रमाने पाणी दिलं, पण त्यांचं मन अस्वस्थ होतं.
“रमा,” ते म्हणाले, “माणूस कितीही प्रयत्न केला तरी समाज झोपेतून उठत नाही.”
ती म्हणाली,
“देवळातील घंटा किती वेळा वाजवावी लागते माणसाला जागं करायला, तसंच असेल ना?”
त्यांनी थोडं हसून पाहिलं – त्या साध्या स्त्रीच्या शब्दांत जीवनाचं तत्त्व दडलं होतं.
ते म्हणाले,
“तू माझ्यापेक्षा मोठी विचारवंत आहेस.”
ती शांत हसली,
“मी विचार करत नाही, मी फक्त तुम्हाला पाहते आणि शिकते.”
कधी रमा आणि बाबासाहेब दोघंही झोपडीत बसून चहा घेत असत.
ती म्हणायची,
“लोक म्हणतात तुमचं आयुष्य मोठं आहे, पण मला ते लहानसं वाटतं कारण तुम्ही जे करायचं ठरवलंय ते एवढं विशाल आहे.”
ते म्हणायचे,
“मी हे सर्व तुझ्यामुळेच करू शकतो, रमा.”
ती उत्तरायची,
“मी काही नाही करत, मी फक्त तुम्हाला थांबू देत नाही.”
त्या संवादात दोन जीव, दोन विचार आणि एकच ध्येय मिसळलेलं होतं.
पण समाजाला ती झोपडीतली बाईच दिसायची.
लोक तिला उपेक्षेने बघायचे, काहीजण दया दाखवायचे.
ती हसून म्हणायची,
“दया माझ्यावर करू नका, दया त्या समाजावर करा जो अजूनही अंधारात आहे.”
ती तिच्या झोपडीत राहूनही लोकांसाठी प्रेरणा होती.
कधी स्त्रिया तिच्याकडे येऊन आपल्या दु:खाच्या गोष्टी सांगायच्या.
ती म्हणायची,
“दुःख म्हणजे सावलीसारखं असतं, पळालीस तर पळत नाही, पण चाललीस तर मागे येतं.”
त्या एका वाक्याने कित्येक स्त्रियांना बळ मिळायचं.
एकदा पावसाळ्याची रात्र होती.
झोपडीच्या छपरातून पाणी गळत होतं.
बाबासाहेब म्हणाले,
“रमा, असं जगणं योग्य नाही. मला वाटतं तुला या त्रासातून बाहेर काढायला हवं.”
ती म्हणाली,
“मला त्रास नाही, त्रास त्यांना आहे जे आपल्याला असं जगताना पाहून अस्वस्थ होतात.”
त्यांनी तिच्याकडे बघितलं, आणि जाणवलं
ही स्त्री केवळ त्यांची पत्नी नाही, ती त्यांच्या विचारांचा आत्मा आहे.
त्या काळात, लोक त्यांच्या घरी येऊन बाबासाहेबांशी चर्चा करत.
रमा त्यांच्यासाठी पाणी ठेवायची, काहीतरी साधं जेवण द्यायची,
पण कधीच स्वतःबद्दल बोलली नाही.
एका पाहुण्याने विचारलं,
“रमाबाई, तुम्हाला एवढ्या संघर्षात राग येत नाही का?”
ती म्हणाली,
“राग हा वेळ वाया घालवतो, आणि आपल्याला वेळच नाही.”
तो पाहुणा काही क्षण गप्प झाला.
त्या उत्तरात तिचं संपूर्ण जीवन साठलेलं होतं.
झोपडीत दिवा मंद झाला की रमा देवासमोर बसायची.
ती म्हणायची,
“देवा, माझं आयुष्य जर यज्ञ असेल, तर तू साक्षीदार राहा.”
बाहेर वारा वाहायचा, पण तिचा आवाज स्थिर असायचा.
कधी कधी तिला तिच्या मृत मुलाचं खेळणं आठवायचं.
ती ते हातात घेऊन म्हणायची,
“माझी मुलं गेली, पण माझं मातृत्व अजून जिवंत आहे.
मी या समाजाला बघते, आणि प्रत्येक दुःखी आईत माझं मूल ओळखते.”
त्या क्षणी ती देवीसारखी वाटायची
देवळात नाही, झोपडीत बसलेली देवी.
बाबासाहेबांनी एकदा म्हटलं,
“रमा, तुझं नाव इतिहासात नसेल, पण माझ्या प्रत्येक विचारात तू असशील.”
ती हसून म्हणाली,
“इतिहास बदलतो, पण विचार टिकतात. तेच पुरेसं आहे.”
रमाच्या आयुष्यात सुख फारसं नव्हतं, पण समाधान प्रचंड होतं.
ती स्वतःचं नाव मागत नव्हती, फक्त त्यांचं यश मागत होती.
ती म्हणायची,
“जगात काही लोक प्रकाश बनतात, आणि काही सावल्या पण सावलीशिवाय प्रकाशाचा अर्थ नसतो.”
आणि म्हणूनच तिचं झोपडीतलं अस्तित्व, त्या काळातील संपूर्ण समाजासाठी एक प्रकाशकिरण बनलं.