घरात मुलांच्या हसण्याचा गोंगाट होता.
कधी यशवंत “आई, बघ ना!” म्हणत धावत येई,
तर लहान गंगाधर मागे त्याच्या कपड्याचा कोपरा धरून रडत असे.
रमाबाई हसत म्हणायची,
“दोघं माझ्या डोळ्यांचं पाणी आहात, एक ओठांवरचं हसू, आणि दुसरा मनातला श्वास.”
त्या छोट्या झोपडीत आता घरपण वसलेलं होतं.
भीमराव बाहेरच्या जगाशी लढत होते,
आणि रमा घराच्या चार भिंतीतून त्या जगाला आधार देत होती.
ती देवासमोर हात जोडून रोज म्हणायची,
“देवा, माझ्या मुलांना आयुष्य दे, आणि त्याच्या स्वप्नांना यश दे.”
पण नियतीने वेगळाच अध्याय लिहिला होता.
यशवंत मोठा होत होता
शांत, समजूतदार, आणि आईसारखाच मृदू स्वभावाचा.
रमाबाई त्याच्यावरून थकवा विसरायची.
ती म्हणायची,
“हा माझ्या आयुष्याचं उत्तर आहे.”
पण त्या आनंदाच्या छायेत एकेक दुःख दडलेलं होतं.
गंगाधर, रमेश, इंदू आणि राजरत्न
ही चार लहान लेकरं आयुष्याच्या पानावर जणू काही क्षणांसाठीच उमटली,
आणि मग वाऱ्याच्या झुळकीसारखी नाहीशी झाली.
पहिल्यांदा गंगाधरचा ताप वाढला.
रमा त्याचं कपाळ पुसत राहिली.
ती म्हणायची,
“देवा, माझ्या लेकराचं ताप घेऊन जा ”
पण पैश्याच्या अभावामुळे उपचार वेळेत उपचार ना झाल्याने त्या छोट्या देहाने श्वास थांबवला.
रमाच्या हातातून शरीर सुटलं.
ती काही क्षण पाहत राहिली —
निराशेने नाही, तर अविश्वासाने.
“देवा, हेच बघायचं होतं का?” ती म्हणाली.
पण तिच्या आवाजात ओरड नव्हती, फक्त शांततेचा गहिरा आक्रोश होता.
त्या दिवसानंतर तिचं अंगण शांत झालं.
भिंतींवर पूर्वीसारखा गोंगाट नव्हता,
फक्त एक रिकामा कपडा, आणि एक मूक आठवण.
काही महिन्यांनी रमेशही आजारी पडला.
त्या रात्री ती पुन्हा देवासमोर उभी राहिली.
“देवा, पुन्हा असं नको करू…”
पण देवाने तिची विनंती ऐकली नाही.
रात्रीच्या शांततेत तिचं आणखी एक बाळ शांत झालं.
ती बसली होती हातात त्याचं कपडं घेऊन.
भीमराव तिच्या जवळ आले.
“रमा, स्वतःला सावर.”
ती म्हणाली,
“मी सावरतेय, पण माझ्यातलं आईपण मोडत चाललंय.”
इंदू आणि राजरत्न – दोघेही निरागस.
रात्री अंगावर झोपताना ‘आई’ म्हणणारा तो आवाज…
हे सगळं आता आठवणीत उरलं.
भीमराव बाहेरचे काम करत राहिले – समाजासाठी, लोकांसाठी, बदलासाठी.
पण घरी आल्यानंतर ते शांत बसत.
एक दिवस त्यांनी म्हणालं,
“रमा, मी विचार केला होता समाजाचं दुःख मोठं आहे.
पण तुझ्या डोळ्यातलं दुःख त्याहून खोल आहे.”
ती हलकं हसली,
“तुमचं दुःख जगाचं आहे, आणि माझं फक्त माझं.”
त्यांनी तिच्या हातावर हात ठेवला.
“तू खंबीर आहेस, रमा.
तू नसतीस तर मी उभा राहू शकलो नसतो.”
रमाच्या आयुष्यात आता फक्त यशवंत होता
तो तिच्या आशेचा दीप.
ती म्हणायची,
“देवा, चार घेतलीस, पण हा एक तरी मला जिवंत ठेव.”
ती यशवंतकडे पाहून जणू आपल्या हरवलेल्या चार आत्म्यांना पाहायची.
त्याच्या प्रत्येक पावलात तिला त्या चार लहान हातांचा स्पर्श वाटायचा.
रात्री ती अंगणात बसायची.
दिव्याजवळ ती हळूच म्हणायची,
“गंगाधरा, रमेशा, इंदू, राजरत्न…
तुमची आई अजूनही इथे आहे.”
त्या वाऱ्याच्या झुळकीत तिच्या साडीचा पल्लू हलायचा,
जणू त्या लहान हातांनी तिच्या चेहऱ्याला स्पर्श केला.
त्या क्षणी ती डोळे मिटायची आणि म्हणायची,
“माझं दुःख नाहीसं झालं नाही,
पण त्याचं रूप बदललं आहे
ते आता प्रेम झालं आहे.”
भीमराव कधी तिला म्हणायचे,
“रमा, तू इतकं कसं सहन करतेस?”
ती उत्तरायची,
“सहन नाही करत, स्वीकारते.
मातृत्वाला दुःखाची सवय असते.”
ती तिच्या दुःखाला मंदिरात रूपांतरित करत राहिली.
तिने दुःखाला मौनात बांधून ठेवलं, आणि त्या मौनातून शक्ती निर्माण केली.
त्या शक्तीनेच ती जगत राहिली,
आणि यशवंतच्या वाढत्या प्रत्येक पावलात तिने आपलं जीवन पाहिलं.
त्या रात्री ती देवासमोर उभी राहिली, हात जोडले.
“देवा, तू माझ्या चार मुलांना घेतलंस, पण त्यांच्या आठवणी ठेवल्यास.
त्या आठवणीच माझं आयुष्य आहेत.”
तिच्या डोळ्यांत अश्रू नव्हते, फक्त प्रकाश होता.
ती समजली होती
आई कधी मरत नाही, ती आपल्या आठवणीतून जगत राहते.