घरात संध्याकाळ उतरली होती.
आकाशात नारिंगी रंग साचला होता, आणि त्या प्रकाशात रमाचा चेहरा जणू शांततेचा आरसा झाला होता.
तिचं शरीर आता अत्यंत अशक्त झालं होतं, पण तिचे डोळे अजूनही जिवंत होते.
त्या डोळ्यांत काहीतरी दैवी स्थैर्य होतं, जणू ती जगाच्या वेदनांवर मात करून अंतर्मनात पोचली होती.
बाबासाहेब तिच्या शेजारी बसले होते.
त्यांच्या हातात पाणी, दुसऱ्या हातात अश्रू लपवलेले.
ते म्हणाले,
“रमा, बोल ना काहीतरी… इतकी शांत का झालीस?”
ती मंद स्वरात म्हणाली,
“शांतता म्हणजे शेवट नाही, साहेब… ती नव्या सुरुवातीची चाहूल असते.”
त्या वाक्यानं त्यांचं मन हादरलं.
ते म्हणाले,
“रमा, तुझ्याशिवाय हे आयुष्य अपूर्ण आहे.”
ती हळूच हसली,
“मग अपूर्णतेतच मला शोधा, कारण मी पूर्णतेत हरवून जाईन.”
त्या रात्री थंडी होती.
झोपडीत दिवा लावलेला होता – मंद, पण न विझणारा.
बाहेर वारा वाहत होता, जणू निसर्गही तिच्या प्रवासाची तयारी करत होता.
ती देवासमोर पाहत होती.
तिच्या ओठांवर हळुवार प्रार्थना होती.
“देवा, माझं आयुष्य तू घेतलंस, पण माझं प्रेम तुझ्या एका कार्यासाठी वापर.
जिथे अन्याय आहे, तिथे माझ्या प्रार्थनेचं बळ पोहोचू दे.”
ती प्रार्थना करत असताना बाबासाहेब तिच्याकडे पाहत राहिले.
त्यांना जाणवत होतं, वेळ जवळ आली आहे.
रात्रीच्या एका शांत क्षणी, रमा म्हणाली,
“साहेब…”
ते पटकन पुढे झुकले.
“हो, रमा… मी आहे इथे.”
ती म्हणाली,
“माझं आयुष्य तुमचं स्वप्न होतं.
आता ते स्वप्न जगात साकार होतंय.
माझं काम संपलं, पण तुमचं सुरू आहे.”
त्यांच्या डोळ्यांत पाणी आलं.
“रमा, असं बोलू नकोस. तू माझा श्वास आहेस.”
ती हसली,
“मग मी तुमच्यातच राहीन… तुमच्या शब्दात, तुमच्या विचारात, तुमच्या लढाईत.”
बाहेर वारा थांबला.
दिव्याची ज्योत स्थिर झाली.
तिचं श्वास हळूहळू मंद होतं चाललं.
ती हात जोडून म्हणाली,
“देवा, माझं देह घे, पण माझ्या साहेबांना धैर्य दे.”
त्या क्षणी तिच्या ओठांवर हसू उमटलं
जणू एखादं फूल झाडावरून अलगद खाली पडलं आणि सुगंध मागे ठेवून गेलं.
बाबासाहेबांनी तिचा हात धरला,
“रमा… रमा…”
पण ती आता शांत होती.
त्या क्षणी घरात सगळं थांबलं.
दिवा शांत जळत होता, हवा हलकी थंड झाली होती.
आणि त्या शांततेत तिचं चेहऱ्यावरचं स्मित अमर झालं.
ती गेली होती, पण कुठे?
जिथे शब्द थांबतात आणि आत्मा बोलतो, तिथे.
सकाळ झाली.
बाबासाहेब दाराशी उभे होते, लोक जमले होते.
कोणी म्हणत होतं,
“आमची रमाई गेली…”
पण बाबासाहेबांनी हळू आवाजात म्हटलं,
“ती नाही गेली, ती माझ्या विचारात स्थिरावली आहे.”
त्या दिवशी त्यांनी काही लिहिलं नाही, काही बोलले नाहीत.
फक्त तिच्या चुलीजवळ बसून हात जोडले.
त्यांच्या डोळ्यांत अश्रू नव्हते, फक्त एक न थांबणारं मौन होतं.
काही दिवसांनी त्यांनी आपल्या वहीत एक ओळ लिहिली
“ती माझ्या आयुष्याची ओळ होती, जी मी पूर्ण वाचू शकलो नाही.”
त्या ओळीत इतिहासाचा सर्वात मोठा दुःखद पण सुंदर सत्य होतं.
ती बाई, जी झोपडीत राहिली, समाजाने विसरली, पण एका महामानवाच्या आत्म्यात अजरामर झाली.
रमाबाईंचं नाव आता ओठांवर नव्हतं, पण ती बाबासाहेबांच्या प्रत्येक कार्यात होती.
जिथे त्यांनी न्यायासाठी आवाज उठवला, तिथे तिचं धैर्य होतं.
जिथे त्यांनी लेखणी उचलली, तिथे तिचं मौन होतं.
आणि जिथे ते थकून बसले, तिथे तिचं स्मित होतं.
ती आता एका स्त्रीचं रूप नव्हती, ती विचाराची आत्मा झाली होती.
लोक म्हणत राहिले,
“डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी जग बदलले.”
पण इतिहासाच्या सावलीत एक आवाज कुजबुजत राहिला
“आमची रमाई होती, म्हणून तो बदल घडला.”
ती गेली होती, पण ती राहिली होती
त्याच्या प्रत्येक शब्दात,
प्रत्येक संघर्षात,
आणि प्रत्येक नव्या पहाटेत.