हिवाळ्याची थंड हवा झोपडीत शिरत होती.
बाहेर लोकांच्या घोषणा, आंदोलनांचे आवाज, विचारांच्या सभा, आणि बदलाची धावपळ सुरू होती;
पण त्या सगळ्या गोंगाटाच्या बाहेर, रमा मात्र एका कोपऱ्यात शांतपणे पडलेली होती.
तिचं शरीर आता थकलं होतं.
हातांच्या शिरा दिसू लागल्या होत्या, चेहऱ्यावरची चमक कमी झाली होती, पण डोळ्यांतलं तेज अजून तसंच होतं.
जणू तिच्या डोळ्यांमध्ये अजूनही त्या दिव्याची ज्योत झळकत होती ज्यासाठी ती आयुष्यभर जळली होती.
बाबासाहेब सकाळी निघून जायचे – सभा, भेटी, लेखन, संघर्ष.
रमा दाराशी बसून त्यांची वाट पाहायची.
ती म्हणायची,
“देवा, ते बाहेर जातात तेव्हा माझा श्वास अर्धा होतो,
आणि ते परत येतात तेव्हा माझं जग पुन्हा जिवंत होतं.”
ती त्यांच्या मागे बघत राहायची
ते प्रत्येक पावलावर मोठे होत होते,
आणि ती प्रत्येक दिवस थोडी थोडी हरवत होती.
दिवस जसजसे पुढे सरकले, तिच्या शरीराची साथ सुटू लागली.
हातांना थरथर, डोळ्यांना धूसरपणा.
पण ती कुणालाही सांगत नव्हती.
कधी ती अंगणात बसून स्वतःशी म्हणायची,
“हा देह थकतोय, पण मन अजून चालतंय.”
बाबासाहेब कधी कधी पाहायचे,
“रमा, तू ठीक आहेस का?”
ती हसून म्हणायची,
“देह थकला तरी चालेल, मन थकलं नाही म्हणून मी जगते आहे.”
ते हसत, पण त्या हसण्यात काळजी दडलेली असायची.
रात्री ती खोकत बसायची.
कधी तिचा श्वास घ्यायलाही त्रास होई.
पण तरीही ती दिवा लावायची, पाणी ठेवायची, आणि म्हणायची,
“ते परत यायचे आहे, घर अंधारात कसं ठेऊ?”
ती आपलं दु:ख लपवत राहिली,
कारण तिला माहीत होतं, त्यांच काम जगासाठी आहे,
आणि तिचा आजार हा फक्त स्वतःसाठी आहे.
एकदा बाबासाहेब परतले, थकलेले, चेहऱ्यावर चिंता.
त्यांनी पाहिलं – रमा झोपलेली, पण चेहऱ्यावर घामाचे थेंब.
“रमा!” ते घाबरून म्हणाले.
ती डोळे उघडून हसली,
“घाबरू नका, मी इथेच आहे… फक्त देह थोडा थकला आहे.”
ते म्हणाले,
“मी डॉक्टर बोलवतो.”
ती म्हणाली,
“डॉक्टर काय करेल?
जीवनाच्या शेवटच्या पानावर कोणी औषध लिहित नाही.”
त्या वाक्यानं ते शांत झाले.
ते तिच्या जवळ बसले, आणि तिच्या थरथरणाऱ्या हाताला धरलं.
“रमा, तुझ्याशिवाय हे आयुष्य…”
ती त्यांचा हात घट्ट धरून म्हणाली,
“तुमचं आयुष्य जगाचं आहे, माझं आयुष्य तुम्हीच आहात.
म्हणून मी सदैव तुमच्यात जिवंत राहीन.”
दिवस पुढे जात राहिले.
तिचं शरीर अधिकच कमजोर होत गेलं.
पण तिचं मन अजूनही देवाशी बोलायचं थांबवलं नव्हतं.
ती म्हणायची,
“देवा, मी तक्रार नाही करत.
फक्त एवढंच मागते, माझा नवरा जो समाजासाठी झगडतो, त्याला कधी एकटं वाटू देऊ नकोस.”
कधी ती खिडकीतून लोकांना चालताना पाहायची,
त्यांच्या हातात पुस्तकं, झेंडं, आशा.
ती हसून म्हणायची,
“हा समाज आता जागा होतोय.
माझं आयुष्य व्यर्थ गेलं नाही.”
एकदा शेजारच्या मुलीनं विचारलं,
“आजी, तुला देवावर राग येत नाही का?”
ती हळूच म्हणाली,
“नाही गं, देवाने मला दुःख दिलं, पण त्या दुःखात मी स्वतःला सापडले.”
त्या मुलीला वाटलं, ती स्त्री देवासारखी आहे
शांत, सोज्वळ, आणि पवित्र.
बाबासाहेब आता तिला जास्त वेळ देऊ लागले.
ते कामावरून परतले की तिच्या जवळ बसायचे.
ती म्हणायची,
“माझं जगणं आता थोडंच उरलय.
पण तुम्हाला अजून खूप चालायचंय.
लोक तुमचं नाव घ्यायला लागले आहेत, पण माझ्यासाठी तुम्ही अजूनही तेच ‘भीमा’ आहात,
ज्यांच्या पायात चप्पल नव्हती, पण डोळ्यांत स्वप्नं होती.”
त्यांच्या डोळ्यांत अश्रू आले.
ते म्हणाले,
“रमा, तू बोलू नकोस असं वाटतं.
कारण तुझे शब्द ऐकून माझं मन तुटतं.”
ती हलकं हसली,
“तुटणं वाईट नाही, साहेब… कधी कधी तुटल्यावरच माणूस पूर्ण होतो.”
तिचा आजार वाढत गेला.
शरीर जणू थकलेलं मंदिर झालं होतं,
पण त्या मंदिरात अजूनही एक दीप पेटलेला होता – श्रद्धेचा.
ती देवाकडे पाहून म्हणायची,
“देवा, आता माझं शरीर घे, पण माझी प्रार्थना त्यांच्याजवळ ठेव.”
त्या क्षणी तिचं अस्तित्व एका भक्तीमध्ये विलीन झालं.
ती फक्त पत्नी नव्हती, ती एक विश्वास होती.
एका सकाळी बाबासाहेबांनी पाहिलं
रमा खिडकीत बसलेली, सूर्यकिरण तिच्या चेहऱ्यावर पडलेले.
ती म्हणाली,
“बघा, आजचा सूर्य किती सुंदर आहे ना?”
ते म्हणाले,
“हो, पण तू जास्त सुंदर दिसतेस.”
ती हसली,
“मग हा सूर्य माझ्यासाठी पुरावा राहो की मी जगले आहे.”
त्या दिवसानंतर ती अधिक बोलली नाही.
ती शांत राहिली, पण तिच्या नजरेत शांती होती
जणू तिचं आत्मा जगाच्या थकव्यापलीकडे पोहोचला होता.
ती दिवसेंदिवस मागे सरकत होती
शरीराने नाही, पण जगाच्या गडबडीतून,
आवाजांच्या पलीकडे, विचारांच्या पलीकडे.
बाबासाहेब अजूनही तिच्या शेजारी बसायचे,
पण तिचं मौन आता शब्दांपेक्षा मोठं झालं होतं.
ती शेवटचं म्हणाली,
“साहेब… समाज बदलेल, पण मी तुमच्यात राहीन.
तुम्ही जिथे शब्द लिहाल, तिथे माझा आत्मा तुम्हाला सापडेल.”