आपण प्रत्येकाला माहीत असलेली एक सार्वत्रिक गोष्ट म्हणजे, दिवसात २४ तास असतात. पण ही माहिती कुठे तरी खूप जुनी, पुसट आणि उगाचच सांगितल्यासारखी वाटते. कारण प्रत्यक्षात दिवस कधी २४ तासांचा वाटतच नाही. कधी तो १० तासांचा वाटतो, कधी ५ तासांचा, आणि कधी तर – “अरे, हे आत्ताच सुरू झालय का?” असा भास होतो.
सकाळी उठल्यापासून रात्री झोपेपर्यंत वेळ नक्की कुठे जातो? आपण काहीच विशेष केलं नाही असं वाटत असतानाही संध्याकाळ होते आणि दिवस संपतो. हे असं का होतं? चला, थोड्या मजेशीर पण वास्तववादी पद्धतीनं हा शोध घेऊया.
सर्वप्रथम, सकाळी उठण्यापासून सुरुवात करू. अलार्म वाजतो. आपण डोळे उघडतो. आणि मग एक विलक्षण नजर तुमच्या मोबाईलकडे जाते, “किती वाजले?”
उत्तर आलं: ७:००
आपली प्रतिक्रिया: “अरे, अजून ५ मिनिटं.”
ही ५ मिनिटं कशी येतात आणि कुठे जातात याचं उत्तर विज्ञानालाही सापडलं नाही. कारण ही ५ मिनिटं अनेकदा २० ते २५ मिनिटांची असतात. उठेपर्यंत, अंग ताणेपर्यंत आणि बेडवरून खाली उतरेपर्यंत दिवसाच्या पहिल्या ३० मिनिटांचा बळी जातो.
मग सुरू होते ‘मोबाईल चेकिंग’. “फक्त दोन मिनिटं” म्हणून आपण सोशल मीडिया उघडतो. दोन मिनिटं कधी १५ मिनिटं होतात, आणि त्यात जगभरातील लोकांनी काय खाल्लं, कुठे गेले, कोणाची मांजर काय करत होती, आणि कोणाचा कुत्रा कोणाला बघून भुंकला, हे सगळे आंतरराष्ट्रीय प्रश्न आपल्या डोक्यात भरून जातात. यात कसा वेळ गेला ते कळतच नाही.
घरातल्या कामांची एक छोटीशी यादी असते. पण ही यादी सकाळी बघताना दहा कामं दिसतात आणि करायला गेल्यावर प्रत्येक कामाच्या मागून अजून दोन कामं बाहेर येतात, जणू काही कामांना स्वतःचं ‘बोनस पॅक’ असावं. हे करताच करताच कधी तास गेला तेच समजत नाही.
आता आपण कामाला पोहोचतो. आपण मनात ठरवलेलं असतं, आज खूप प्रॉडक्टिव्ह राहायचं. पण कामाचा दिवस सुरू होताच एक अनोखी ताकद आपल्याला खेचून घेते – ‘मीटिंग्ज’.
कधी लक्षात आलंय? जगातलं एकमेव जीवंत प्रमाण जे वेळ खातं, ते म्हणजे मीटिंग.
एक मीटिंग संपण्याआधी दुसरीचे नोटिफिकेशन येते. कधी चर्चा उपयोगी असते, पण अनेकदा आपण विचार करतो, “ही मीटिंग मेलमध्ये पाठवली असती तर बरं झालं असतं!”
मग मधल्या वेळात आपण थोडं काम करतो. पण काम सुरू करताच अचानक मेंदूला आठवतं, “कॉफी घेतली नाही!”
कॉफी घ्यायला गेलो की कुणी तरी काहीतरी विचारतं, कोणाची तरी समस्या येते, आणि मग परतल्यावर आपण विसरतो आपण कोणतं काम करत होतो.
दुपारचं जेवण झाल्यावर तर वेळेचं एक वेगळंच गणित असतं. जेवणानंतर अर्धा तास जणू झोप आणि जागेपणाच्या दरम्यान लोंबकळत जातो. काही जणं यालाच ‘उत्पादनक्षम विश्रांती’ म्हणतात, पण प्रत्यक्षात तो वेळ कुठे गेला याचं उत्तर नसतं.
दुपारी परत कामाला बसलो की दिवस अचानक वेगानं पुढे सरकतो. मध्ये मध्ये मेल्स, मेसेजेस, कॉल्स यांचा सततचा धडाका असतो. काही कामं तातडीची असतात, काही कामं तातडीची नसली तरी बॉस म्हणतो म्हणून तातडीची करावी लागतात. आणि या सगळ्यात वेळ रेंगाळतही नाही आणि थांबतही नाही, तो फक्त धावत राहतो.
संध्याकाळ झाली की आणखी एक धावपळ सुरू. घरी जाणं, ट्रॅफिकचा मुकाबला करणं, घरी पोहोचणं, जेवण, घरची कामं, आणि मध्ये थोडी विश्रांती.
पण ही विश्रांतीही खरी विश्रांती असते का? नाही. अनेकदा आपण टीव्ही पाहतो, मोबाईल स्क्रोल करतो किंवा काहीतरी करत बसतो. आपला मेंदू सक्रिय असतो, पण शरीर थकलं असतं. या सगळ्यात आणखी एक तास, दोन तास सहज जातात.
रात्री झोपायला गेल्यावरच आपल्याला जाणवतं की – “आज काहीच केलं नाही असं वाटतं, पण दिवस संपला.”
हे असं का?
कारण दिवसातले अनेक क्षण “अनभिज्ञ वेळ” म्हणून निघून जातात.
हे क्षण म्हणजे
- लक्ष विचलित होणं
- अनावश्यक कामांत अडकणं
- जितकं महत्त्व नाही तितकं लक्ष देणं
- लहान क्षणांची किंमत न ओळखणं
खरं तर दिवसातली २४ तासांची वेळ पुरेशी आहे. पण वेळ आपल्याकडून हळूहळू, छोट्या छोट्या तुकड्यांमध्ये जात राहते, आणि आपण लक्षातही घेत नाही. हे छोटं-छोटं वाया गेलेलं क्षणच दिवस संपताना मोठा आकडा बनवतात.
म्हणूनच वेळ कुठे जातो याचं उत्तर साधं आहे – तो लहान क्षणांत हरवतो.
वेळेचं निरीक्षण केलं तर लक्षात येतं की दिवसातले तास आपल्याला फसवतात नाहीत, आपणच त्यांना फसवू पाहतो आणि शेवटी ते आपल्याला फसवतात.
त्यासाठी पुढचा टप्पा म्हणजे वेळ थांबवणं नाही, तर वेळ ओळखणं, त्याच्या वापराची पद्धत समजून घेणं आणि प्रत्येक क्षणाचा उपयोग योग्य ठिकाणी करणे.